เพลงพาดควาย

เพลงพาดควาย เป็นเพลงพื้นบ้านร้องบนหลังควาย หรือในที่สงัดเพื่อผ่อนอารมณ์ มีทำนองเยือกเย็น เศร้าสร้อย บางคนเรียกว่า เพลงตะวันตก พบในจังหวัด อ่างทอง อยุธยา เป็นต้น

ประวัติ เป็นเพลงที่มีหลักฐานกล่าวถึงนับเเต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เช่น ในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนที่ 17 เมื่อขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ได้นางแก้วกิริยา ก่อนขุนแผนจะเข้าห้องนางเเก้วกิริยาและห้องนางวันทองนั้น ได้ร่ายเวทสะกดคนบนบ้านขุนช้างจนหลับใหลหมด ในตอนนี้ เสภาบรรยายว่า

ล่วงเข้าสองชั้นเป็นหลั่นไป
ผู้คนหลับใหลอยู่ซบเซา
ผ้าผ่อนล่อนลุ่ยหลุดละเมอ
หลงเพ้อปีนป่ายขึ้นปลายเสา
ดื่มเหล้าเข้าปากแล้วรากเมา
ถือถ้วยเหล้าล่อแล่ร้อง พาดควาย

การเล่น เพลงพาดควายเป็นเพลงร้องรำพัน ส่วนใหญ่แล้วจะร้องคนเดียวเมื่อยามเหงา ไม่มีการโต้ตอบกัน ฉันทลักษณ์ของกลอน เป็นแบบเดียวกับเพลงเกริ่นของ เพลงฉ่อย เนื้อหามักเป็นการรำพึงรำพัน บางทีก็มีเนื้อเพลงเศร้าๆ

ตัวอย่างเพลงพาดควายเรื่อง ดาวหาง หรือ รบฝรั่งเศส

สำนวน นายชื้น ภาสะพันธุ์ พื้นเดิม ต.บ้านแห อ.ป่าโมก จ.อ่างทอง

พอกินข้าวได้คำ
ได้ยินเขาพร่ำบอกข่าว
เขาว่าถูกทหารไปกับเขา
เสียแล้วนะแม่คุณขา
ทำไมถึงถูกเอาเสียจนมอดม้วย
มันมาถูกเอาพี่ด้วยหรือแม่ยา เอยใจ

พอกินข้าวได้คำ
ได้ยินเขาร่ำร้องบอก
มันให้อึดอัดหายใจไม่ออก
เหมือนอึ่งอ่างลงไปติดอยู่ที่ในก้นโอ่ง
เลยเทข้าวกลับลงหม้อคืน
พักนี้ผัวกลืนแม่คุณเอ๋ยหาลง เอยไม่

ลุกออกจากในครัว
ลงกระไดไม่แชเชือน
เดินมาถึงเรือนท่านกำนัน
มาคลี่หมายออกอ่าน มันก็ถูกเอาชื่อของเราเอง
เลยวางหมาย ใจม่อย
มันให้สะหวิดสะหวอยวังเวง เอยใจ

พอรู้ว่าถูกหมายแน่
ลงมาจากเรือนท่านกำนัน
มาเดินด้นโดนกระดาน
ขึ้นไปบนห้องหอกลาง
ไปนั่งกลุ้มใจกรอง
อยู่ที่ห้องหอกลาง เอยใหญ่

แม่มานี่แน่ะ
มานั่งเอย
มานี่แน่ะผัวจะสั่ง
มานี่แน่ะผัวจะสอน
แม่ร้อยชั่งฟังพี่
แม่ทองดีเอ๋ยแม่คุณอย่าร้อน เอยใจ

จะลาน้องเมื่อจวน
พี่จะลานวลเมื่อแจ้ง
เมื่อคิมหันต์น้ำแห้ง
มันไม่วายเป็นห่วง
จะจากน้องไกลบ้าน
ไปเป็นทหารพลหลวง เอยใช้

พี่มาแสนโศกสงสาร
ไปเป็นทหารล้อมวัง
อีกทั้งยาม พี่ก็จะต้องนั่ง
อีกทั้งปืนก็จะต้องหัด
มันสารพัด
ทุกอย่าง เอยไป

ไอ้บ้างก็โศกถึงมิตร
ไอ้บ้างก็คิดถึงเมีย
มานั่งโศกใจเสีย
ลงนอนสะอื้น
สงสารแต่แม่เมียสาว
จะไปเป็นเมียเขาคนอื่น เอยไป