เพลงนกขมิ้น

1. เพลงอัตราจังหวะสองชั้น จัดเป็นเพลงเรื่อง ชื่อเพลงเรื่องนกขมิ้น หรือเรื่องแม่หม้ายคร่ำครวญ เป็นเพลงรวมอยู่ในเรื่องเพลงช้าทำนองเก่าสมัยอยุธยาประกอบด้วยเพลงนกขมิ้น เพลงสุรินทราหู และเพลงกระต่ายชมจันทร์ ทำนองเพลงมีสองตอน แบ่งออกเป็นนกขมิ้นตัวเมีย ซึ่งจัดเป็นเพลงหน้าพาทย์ประกอบการแสดง เรียกเป็นคำหน้าพาทย์แผลงว่า “แม่หม้ายคร่ำครวญ” โดยเฉพาะประกอบการเเสดง หนังใหญ่ ตอนบทบาทนางสุวรรณกันยุมาก่อนเวลาจะขึ้นเฝ้าทศกัณฐ์และทศกัณฐ์ได้ยกให้เป็นชายาหนุมานที่ทำความดีความชอบในโอกาสที่นำกองทัพไปรบกับ พระลักษมณ์ (กลลวง) เพลงนกขมิ้นยังมีทำนองหนึ่งซึ่งมีอัตราจังหวะชั้นเดียว ซึ่งเป็นชั้นเดียวของทำนองนกขมิ้นตัวผู้ เพลงอัตราจังหวะนี้แทรกอยู่ในเพลงเร็วของมอญซึ่งมีนักดนตรีไทยนำมาบรรเลงกันทั่วไป

2. เพลงอัตราจังหวะสองชั้น ครูเพ็ง ได้นำเพลงนกขมิ้นสองชั้นทำนองเก่าสมัยอยุธยานี้มาเเต่งขยายเป็นอัตราจังหวะสามชั้น สำหรับบรรเลงร้องส่งเป็นเพลง สามท่อน เฉพาะในท่อนที่ 3 ครูเพ็งได้ แต่ง “ว่าดอก” เพื่อเปิดโอกาสให้อวดความสามารถในการขับร้องและบรรเลงเดี่ยวของเครื่องดนตรีเพลงอัตราจังหวะสามชั้นนี้ได้รวมเข้าชุดและเป็นเพลงสุดท้ายในตับต้นเพลงฉิ่ง

3. เพลงเถา นายมนตรี ตราโมท ได้ทำนองอัตราจังหวะสามชั้นของครูเพ็ง ที่มีการว่า “ว่าดอก” มาแต่งตัดเป็นอัตราจังหวะสองชั้นและชั้นเดี่ยว บรรเลงติดต่อกันเป็นเพลงเถา เมื่อ พ.ศ. 2476 โดยคงให้มีทำนองและการว่าดอกตามแบบของครูเพ็ง

4. เพลงทางเดี่ยว มีดนตรีนำทำนองเพลงนกขมิ้นไปแต่งเป็นทางเดี่ยวเฉพาะเครื่องดนตรีเพื่ออวดความรู้ความสามารถของนักดนตรีหลายทางด้วยกัน เช่น


1. ทางเดี่ยวของครูเพ็ง ประดิษฐ์ทำนองเดี่ยวสำหรับเครื่องดนตรีประเภทต่างๆ ในวงดนตรี
2. ทางเดี่ยวของพระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) โดยเเต่งเป็นทางเดี่ยวสำหรับซอสามสาย
3. นายสอน วงฆ้อง แต่งเป็นทางเดี่ยวสำหรับเดี่ยวฆ้องวงใหญ่