การเล่นหมากเก็บ

วิธีเล่น มีการเสี่ยงทายว่าใครจะได้เล่นก่อนด้วยวิธีขึ้นร้าน คือ ถือหมากทั้ง ห้าเม็ด (จะใช้อะไรได้ที่มีลักษณะกลม แต่ไม่ถึงกับกลิ้งไหลไปมา) ไว้แล้วโยนพลิกเอา หลังมือรับ แล้วพลิกมือกลับรับอีกที ใครได้มากที่สุดคนนั้นเล่นก่อน มีทั้งหมด 5 หมาก หมากที่ 1 ทอดหมากให้ห่างๆ กัน เลือกลูกนำไว้ 1 เม็ด ใช้เม็ดกรวดที่ห่างที่สุดโยน เม็ดนำขึ้น แล้วเก็บทีละเม็ดพร้อมกับรับลูกนำที่หล่นลงมาให้ได้ ถ้ารับไม่ได้ ถือว่า “ตาย” ขณะหยิบเม็ดที่ทอดนั้น ถ้ามือไปถูกเม็ดอื่นก็ถือว่าตาย คนอื่นเล่นแทนต่อไปและทำเช่นเดียวกันในหมากที่ 2 แต่เก็บทีละ 2 เม็ด หมากที่ 3 เก็บ 3 เม็ดและ 1 เม็ด หมากที่ 4 ใช้โปะไม่ทอด คือ ถือหมากทั้งหมดไว้ในมือ โยนลูกนำขึ้นแล้วโปะเม็ดที่เหลือลงพื้น เเล้วรวมทั้งหมดถือไว้ “ขึ้นร้าน” ได้กี่เม็ดเป็นแต้มของคนนั้น ถ้าขึ้นร้านเม็ดหล่นหมด ใช้หลังมือรับไม่ได้ ถือว่าตาย ไม่ได้แต้ม คนอื่นเล่นต่อในตาต่อไป ถ้าใครตายหมากไหน ก็เริ่มต้นที่หมากนั้นใหม่

วิธีเล่นหมากเก็บนี้มีพลิกแพลงหลายอย่าง เช่น โยนลูกนำขึ้นเก็บเม็ดทีละเม็ด เมื่อเก็บได้เม็ดหนึ่งก็โยนขึ้นพร้อมลูกนำ 2–3–4 เม็ดตามลำดับ หมาก 2-3-4 ก็เล่นเหมือนกัน โยนขึ้นทั้งหมด และต้องรับให้ได้ทั้งหมด เรียกว่า หมากพวง

ผ้าโยนลูกนำขึ้นเล่นหมาก 1-2-3–4 แต่พลิกข้างมือขึ้นรับลูกนำให้เข้าในมือระหว่างนิ้วโป้งและนิ้วชี้ โดยทำนิ้วเป็นรูปวงกลมเตรียมไว้ เรียกว่า หมากจุ๊บ ถ้าใช้มือซ้ายป้องและเขี่ยหมากให้เข้าในมือนั้นทีละ 1, 2, 3 และ 4 เม็ด ในหมาก 1, 2, 3 และ 4 ตามลำดับ เรียกว่า อีกาเข้ารัง ถ้าเขี่ยไม่เข้าจะ “ตาย” ถ้าใช้นิ้วกลางกับนิ้วหัวแม่มือ ยันพื้น นิ้วอื่นปล่อย ทำเป็นรูปซุ้มประตู เขี่ยหมากออก เรียกว่า อีกาออกรัง ถ้าใช้นิ้วกลางกับนิ้วหัวแม่มือขดเป็นวงกลม นิ้วชี้ชี้ตรง นิ้วนอกนั้นยันพื้นเป็นรูปเหมือนรูปู ก็เรียกว่ารูปู เมื่อจบเกมการเล่นแล้วจะมีการกำทายผู้ชนะจะทายผู้แพ้ว่าหมากในกำมือมีกี่เม็ด ถ้าทายผิดต้องถูกเขกเข่าตามจำนวนเม็ดที่ตนเองทายจนเหลือเม็ดสุดท้าย คนทายจะถือเม็ดไว้ในมือแล้ววนพร้อมทั้งร้องเพลงประกอบ เมื่อร้องจบเอามือหนึ่งกำไว้ งอข้อศอกขึ้นตั้งบนมือที่กำอีกข้างหนึ่ง

บทร้องประกอบการเล่น คือ ตะลึงตึงตัง ข้างล่างห้า ข้างบนสิบ ถ้าทายผิดต้องโดนเขกเข่า