ละครชาตรีในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ

คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ

คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ เป็นคณะละครเก่าสืบทอดการแสดงมาจากคณะแม่สารภี มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ละครหัวรอ” หัวหน้าคณะคือนาง อุดม กระจ่างโชติ

อายุ 75 ปี นางอุดมได้สืบทอดความรู้ในเรื่องละครจากคณะแม่สารภี ซึ่งเป็นมารดา

นางอุดม แต่งงานกับนายจงกล กระจ่างโชติ นักระนาดเอกของวงปี่พาทย์อีกคณะหนึ่ง ซึ่งเป็นบุตรชายของนายทอง และนางคร้าม (ภรรยาคนที่ 1) มีชูโภชน์ ซึ่งมาเปลี่ยนนามสกุลภายหลังจาก มีชูโภชน์ เป็น กระจ่างโชติ แยกครอบครัวออกมาตั้งเป็นคณะละครของตนเอง ชื่อ “คณะกระจ่างโชติ” นับอายุการตั้งคณะละครได้ประมาณ 50 ปี

ละครคณะกระจ่างโชติ มีชื่อเสียงในการแสดงละครแนวละครใน และละคร พันทาง ส่วนนายจงกล ผู้เป็นสามีนั้น มีความสามารถได้รับการยกย่องนับถือในวงการละครและดนตรี เป็นประธานในการไหว้ครูละคร และดนตรีไทยตลอดมา ด้วย เป็นผู้ที่มีความรู้ในละครชาตรีทั้งบทและเพลงร้อง นายจงกลจึงได้พยายามรื้อฟื้นละครชาตรีให้กับทายาท แต่เนื่องจากถึงแก่กรรมเสียก่อนจึงขาดการสืบทอดการแสดงละครชาตรีจากคณะนี้ไปอย่างน่าเสียดาย

เมื่อ พ.ศ. 2486 นางอุดม และนายจงกล ได้เข้ารับการอบรมสอบเทียบ ได้รับบัตรสำคัญเปรียบเทียบเท่าศิลปินกรมศิลปากร ทางละครและดนตรีไทย จึงได้เปลี่ยนชื่อคณะเป็น “คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ”

ปัจจุบันนางอุดม มีสุขภาพทรุดโทรมและไม่สบายมาก การบริหารงานและดูแลในเรื่องการรับงานและการจัดการแสดงจึงเป็นหน้าที่ของนางโกศี กระจ่างโชติ ซึ่ง บุตรีคนที่ 2 ได้รับมอบและถ่ายทอดพิธีกรรมในการปลูกโรงซึ่งเป็นเรื่องสำคัญของการแสดงละครชาตรีและละครนอกจากบิดาเป็นผู้ดูแล และรับผิดชอบในการรับงานและควบคุมเรื่องการแสดงละครของคณะนี้ ในฐานะหัวหน้าคณะแทนนางอุดม

คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ จะรับการแสดงละครทั้งเรื่อง ในราคาวันละ ไม่ต่ำกว่า 3,000 บาท ไม่เกิน 5,000 บาท ทั้งนี้แล้วแต่ระยะใกล้ไกล เพราะต้องเพิ่มค่าใช้จ่ายเรื่องค่าพาหนะ และรับงานเฉพาะการรำถวายมือ ในราคาครั้งละ 1,000-1,500 บาท แล้วแต่จะตกลงกันกับผู้หาการแสดง ปัจจุบัน คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ อยู่ที่บ้านเลขที่ หมู่ 5 ตำบลหัวรอ อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ขั้นตอนในการจัดการแสดง

ลำดับที่ 1. เวลา 10.00 น. นางโกศีจะเป็นประธานในการจุดธูปเทียน บูชาครู และตั้งกำนนถวายครู ต่อด้วยโหมโรงปี่พาทย์เครื่องห้า ประกอบด้วย ระนาดเอก ปี่ใน ฆ้องวง ตะโพน กลองทัด ฉิ่ง

ลำดับที่ 2. เวลา 10.30 น. เริ่มรำถวายมือด้วยการรำเพลงช้าเพลงเร็ว เจ้าภาพ หรือผู้แก้บนจุดธูปเทียนบอกกล่าวถวายเครื่องเซ่นสังเวย ในช่วง เวลาที่ รำถวายมือจะยกเครื่องดนตรี และพาตัวรำที่รำถวายมือ ไปบรรเลง และรำต่อหน้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์ รำเสร็จแล้วยกเครื่องดนตรีกลับมาที่เวทีแสดงเพื่อแสดงเป็นเรื่องต่อไป

ลำดับที่ 3. จับเรื่องแสดง เรื่องที่นิยมแสดง ได้แก่ เรื่องกายเพชร์ ขุนช้างขุนแผน ราชาธิราช ผู้ชนะสิบทิศ โดยเฉพาะเรื่องราชาธิราช และผู้ชนะสิบทิศ ซึ่ง นายจงกล ได้แต่งบทร้องและวางเพลงใหม่ เรื่องที่ไม่แสดงเลย คือ เรื่อง พระสุธนมโนห์รา โดยเฉพาะที่จะออกในเชิงละครชาตรี

ลำดับที่ 4 เวลา 12.00 น. ก่อนพักการแสดง จะมีพิธีลาเครื่องสังเวยต้องใช้ตัวละครได้แก่ ตัวพระ 2 ตัว ตัวนาง 2 ตัว ตัวตลกอีก 1 ตัว ไปลาเครื่องสังเวย ดนตรีทำเพลงเชิด ตัวพระยกหัวหมู เป็ด ไก่ ตัวนางยกบายศรี ผลไม้ ตัวตลกยกเหล้าและน้ำ รำลาถวายเครื่องเซ่นบวงสรวงแล้วจึงจะพักกลางวัน

เวลา 13.30 น. เริ่มแสดงภาคบ่าย เรื่องที่แสดงบางครั้งก็ต่อเนื่องจากเรื่องที่แสดงตอนเช้า บางครั้งก็เล่นเรื่องใหม่ (ตามใจเจ้าภาพ ซึ่งถ้าเจ้าภาพพอใจจะมีการให้รางวัลพิเศษ นอกเหนือจากค่าการแสดงที่ตกลงกันไว้) จะแสดงไปจนถึง เวลา 15.00–15.30 น. (แล้วแต่บางครั้งเรื่องติดพันอยู่หรือการแสดงยังสนุกอยู่) ตัวนายโรงก็จะบอกเลิกแสดง คณะนี้ชอบแสดงสิ่งละอันพันละน้อย (เท่าที่สังเกตการแสดง 3-4 ครั้ง) ร้องเพลงละครบ้าง ออกเพลงลูกทุ่งบ้าง ขอบคุณเจ้าภาพตอนท้ายดนตรีไทยจะบรรเลงเพลงกราวรำแสดงว่า จบการแสดงสำหรับวันนั้น

จากการสัมภาษณ์และติดตามการแสดงของคณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ จะไม่มีการร้องเพลงเชื้อประกาศหน้าบทเพื่อเชิญสิ่งศักดิ์สิทธิ์มารับของแก้บน จะรำถวายมือบูชาก่อนการแสดงเป็นเรื่องเท่านั้น

จำนวนนักแสดงและผู้บรรเลงวงปี่พาทย์คณะอุดมศิลป์กระจ่างโชติ มีทั้งหมด 14 คน จัดลำดับ ดังนี้

ผู้แสดง

ลูก

•  นางสาวโกสุม กระจ่างโชติ อายุ 53 ปี การศึกษา ป.4 แสดงเป็น

ตัวพระเอกของทุกเรื่องที่เรียกว่า ตัวนายโรง

•  นางโกศี กระจ่างโชติ อายุ 47 ปี การศึกษา ป.4 แสดงเป็นตัวนางเอก

ของทุกเรื่อง

•  นางสาวโกษา กระจ่างโชติ อายุ 40 ปี การศึกษา ป.4 แสดงเป็น

ตัวพระเอก (สลับกับนางสาวโกสุม) เป็นตัวพระรอง เช่น เป็นตัวพระศรีสุวรรณ ใน เรื่องพระอภัยมณี เป็นต้น

•  นางฉวีวรรณ กระจ่างโชติ (ลูกสะใภ้) อายุ 28 ปี การศึกษา ป.4

แสดงเป็นตัวนางรอง ตัวแม่ และตัวเบ็ดเตล็ดที่เป็นตัวนาง

หลาน

•  นางกัลยา กระจ่างโชติ อายุ 38 ปี การศึกษา ป.4 แสดงบทที่เป็น

ตัวนาง และตัวเบ็ดเตล็ด

ลูกศิษย์ (สอนโดยนางสาวโกสุมและนางโกศี)

1. นางนิภา โดดจรูญ อายุ 29 ปี การศึกษา ป.4 ฝึกหัดแสดงบทเป็น

ตัวพระ

2. นางสาวขนิษฐา บัวทิพย์ อายุ 17 ปี การศึกษา ป.4 ฝึกหัดแสดงบท

เป็นตัวพระ

3. นางสาวอุษา ยัญจรูญ อายุ 15 ปี กำลังศึกษาอยู่ระดับชั้น มศ. 5

ฝึกหัดแสดงบทเป็นตัวพระ

4. นางสาววันดี เข็มปัญญา อายุ 17 ปี การศึกษา ป.4 ฝึกหักแสดงบท

เป็นตัวนาง

•  นางสาวทิพย์วรรณ เสถียรนาม อายุ 15 ปี กำลังศึกษาระดับ ปวช.

ฝึกหักแสดงบทเป็นตัวนาง

ตัวละครรุ่นลูกศิษย์นี้ จะเล่นบททั่วๆ ไป รำพอใช้ได้ร้องไม่เก่งเวลาแสดง

นางสาวโกสุม และนางโกศี จะช่วยกันร้องเพลงในบทแทน

ผู้บรรเลงวงปี่พาทย์

ลูก

•  นายโกสิทธิ์ กระจ่างโชติ อายุ 46 ปี การศึกษา ป.4 ระนาดเอก

•  นายโกศัย กระจ่างโชติ อายุ 44 ปี การศึกษา ป.4 ตะโพน กลองแขก

หลาน

•  นายศักดิ์อำนาจ ผลเกิด อายุ 22 ปี การศึกษา ปริญญาตรีครุศาสตร์

บัณฑิต (สาขาดนตรีไทย) ระนาด ฆ้องวงใหญ่

ลูกศิษย์

•  นายอ้วน โดดจรูญ อายุ 27 ปี การศึกษา ป.4 กลองทัด

หมายเหตุ ปี่พาทย์วงนี้จะมีเป็นหลักอยู่ 4 คน ปี่จะไม่ค่อยได้ใช้เครื่องกำกับจังหวะอื่นๆ แล้วแต่จะหาใครมาช่วย ในแต่ละครั้ง หรือบางครั้งที่ตัวละครในโรงจะช่วยกันตี ฉิ่ง ฉาบ และกรับ

คณะธิดา ณ บางไทร

คณะธิดา ณ บางไทร หัวหน้าคณะ คือ นางสาวธิดา สาสาร การใช้ ชื่อคณะครั้งแรก ชื่อคณะทองใบสามัคคี ใช้ชื่อของนางทองใบ มารดา ต่อมาเมื่อนางสาวธิดา โตขึ้นเป็นสาวรุ่น เป็นที่นิยมของคนดู เพราะเป็นนายโรงที่มีฝีมือในการแสดง ประกอบทั้งนางทองใบ มีอายุมากขึ้น ไม่ค่อยได้ออกแสดง นอกจากจะไปควบคุม จึงใช้ชื่อคณะใหม่ว่า ธิดา ณ บางไทร แสดงมีชื่อเสียงสืบต่อจากมารดามาไม่ต่ำกว่า 50 ปี

ผู้แสดงในคณะเป็นพี่น้องทั้งหมดรับสืบทอดการแสดงและละครมาจาก นางทองใบผู้เป็นมารดา ซึ่งนางทองใบนั้นได้รับการถ่ายทอดการแสดงละครมาจาก นางทองย้อย บุตรสาวของนายชุ่มและนางเจียม สมหาร (คณะละครแม่เจียมดังกล่าวไว้ในประวัติที่มา) ปัจจุบัน คณะธิดา ณ บางไทร อยู่บ้านเลขที่ 19 หมู่ 8 ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

 

ขั้นตอนในการจัดการแสดง

ลำดับที่ 1 เวลา 9.30 น. นายลำดวน สาสาร จะเป็นประธานในการจุดธูปเทียนบูชาครูและตั้งกำนน จะต่อด้วยโหมโรง

ลำดับที่ 2 เวลา 10.30 น. รำถวายมือ ถ้าเป็นเรื่องแก้บน จะไปรำหน้า พระประธานแล้วจะกลับมารำถวายมือที่หน้าโรงอีกครั้งหนึ่งไม่มีการร้องประกาศ หน้าบท

ลำดับที่ 3 ร้องเชิญครูและชัดเบิกโรงโดยนางสาวธิดา สาสาร

ลำดับที่ 4 จับเรื่องแสดงจนถึงเวลา 12.00 น. ลาเครื่องสังเวย พักการแสดง เพื่อให้ขาดสินบน 13.30 น. เริ่มโหมโรง ตอนกลางวันจับเรื่องแสดงต่อจนถึง 15.30 น.

เรื่องที่นิยมแสดง ได้แก่ พระอภัยมณี ไชยเชษฐ์ สังข์ทอง แก้วหน้าม้า อิเหนา นางแตงอ่อน รถเสน และเรื่องที่เจ้าภาพต้องการจะให้แสดง

บทละครของคณะที่ใช้อยู่ เป็นหนังสือสมุดข่อย และหนังสือวัดเกาะ แต่ส่วนมากจะไม่ค่อยนำไปแสดงด้วย เพราะตัวละครทุกตัวจำต้องจำบทได้ ดังนั้น คณะนี้จะไม่มีการบอกบท

ผู้แสดง

การละครของคณะธิดา ณ บางไทร จะแสดงในกลุ่มพี่น้องทั้ง 9 คน เป็นส่วนใหญ่ ปัจจุบันมีนักแสดง ซึ่งเป็นทั้งรุ่นเก่าและหลานๆ ที่ฝึกขึ้นมาใหม่ในคณะรวม 16 คน ไม่รวมปี่พาทย์ ดังนี้

•  นางสาวระเบียบ สาสาร อายุ 60 ปี อยู่บ้านเลขที่ 19 หมู่ 8

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป. 4 แสดงเป็นตัวนาง ตัวแม่

2. นางสาวธิดา สาสาร อายุ 47 ปี อยู่บ้านเลขที่ 19 หมู่ 8

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป. 4 เป็นตัวนายโรง

3. นางสาวรำพึง พงษ์กะฉัตร อายุ 24 ปี อยู่บ้านเลขที่ 35 หมู่ 7

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.4 แสดงเป็นตัวนาง ตัวประกอบ รำถวายมือ

4. นางสาวพรรณิพา สาสาร อายุ 24 ปี อยู่บ้านเลขที่ 35 หมู่ 7

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.7 แสดงเป็นตัวนาง ตัวประกอบ

5. นางบุษบา ภู่สวัสดิ์ อายุ 50 ปี อยู่บ้านเลขที่ 35/1หมู่ 7

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.4 แสดงเป็นตัวพระ ตัวพ่อ ในบางครั้งก็เป็นตัวนางได้

6. นายวัชรพล ภู่สวัสดิ์ อายุ 25 ปี เป็นบุตรชายนางบุษบา ภู่สวัสดิ์ การศึกษาจบ ม. 6 แสดงเป็นตัวเอก ตัวโกง

7. นายกิติศักดิ์ ภู่สวัสดิ์ อายุ 24 ปี เป็นบุตรชายนางบุษบา ภู่สวัสดิ์การศึกษาจบ ปวช. แสดงเป็นตัวเอก ตัวประกอบ

8. นายเกรียงไกร ภู่สวัสดิ์ อายุ 23 ปี เป็นบุตรชายนางบุษบา ภู่สวัสดิ์ การศึกษาจบ ม.6 แสดงเป็นตัวเอก ตัวประกอบ

9. นางสาวอุดมรัตน์ ภู่สวัสดิ์ อายุ 22 ปี เป็นบุตรสาวนางบุษบา ภู่สวัสดิ์ การศึกษาจบปริญญาตรี แสดงเป็นตัวพระ ตัวลูก ตัวประกอบ

10. เด็กหญิงสุพัสศร จิตตรีนิตย์ เป็นบุตรสาวนางบุษบา ภู่สวัสดิ์ (ใช้นามสกุลบิดา) อายุ 13 ปี กำลังศึกษาอยู่ระดับชั้นม. 1 แสดงเป็นตัวนาง ตัวประกอบ

11. นางพยูน สาสาร อายุ 24 ปี อยู่บ้านเลขที่ 3 หมู่ 7 ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.7 แสดงเป็นตัวพระ ตัวโกง

12. นางสาวขวัญตา สาสาร อายุ 22 ปี อยู่บ้านเลขที่ 3 หมู่ 7

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.7 แสดงเป็นตัวนาง นางตลาด

13. นางสาวดวงเนตร จิตภาพ อายุ 19 ปี อยู่บ้านเลขที่ 35 หมู่ 7

ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ ป.7 แสดงเป็นตัวนาง ตัวประกอบ

14. นายมนตรี จงรัก อายุ 35 ปี อยู่บ้านเลขที่ 21 หมู่ 8 ตำบลสนามไชย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษาจบ มศ.3 แสดงเป็นตัวตลก

ผู้บรรเลงวงปี่พาทย์

คณะผู้บรรเลงไม่ได้เป็นญาติพี่น้องกับทางคณะ แต่อาศัยแสดงมาตั้งแต่รุ่นพ่อแม่ พอมาถึงรุ่นลูกก็ยังไปแสดงด้วยกัน คือ คณะไพฑูรย์ มีวงปี่พาทย์มอญและรับบรรเลงทั่วไป เวลามาแสดงกับพวกละครจะมี 3 คน บรรเลงเครื่องห้า ได้แก่

1. นายไพฑูรย์ จันทร์แดง อยู่บ้านเลขที่ 31 หมู่ 1 ตำบลช้างน้อย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษา ป.6 ระนาดเอก

2. นายวิเชียร จิตประสบ อยู่บ้านเลขที่ 20/1 ตำบลช้างน้อย อำเภอบางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษา ป.4 ฆ้องวงใหญ่

3. นายวันชัย จิตใน อยู่บ้านเลขที่ 31 ตำบลบ้านเกาะ อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การศึกษา ป.4 ตะโพน กลองทัด

ส่วนเครื่องประกอบอื่นๆ เช่น ฉิ่ง ฉาบ กรับ ผู้แสดงที่ยังไม่มีบทจะช่วยกันเล่นประกอบไปด้วย

การแสดงละครของคณะธิดา ณ บางไทร จะเล่นแบบละครนอก และละครพันทางเป็นส่วนมาก ตัวนางสาวธิดาเจ้าของคณะ มีความสามารถในการร้องเชิญครู รำซัดเบิกโรงได้ แต่มีปัญหาว่าหาคนเป่าปี่ละครไม่ได้ ที่เป่าได้ในวงคณะไพฑูรย์ เป่าได้ปี่มอญและเป่าในแบบบรรเลงทั่วๆ ไปจากการที่ไปสังเกตการณ์แสดงเวลา นางสาวธิดาจะร้องเชิญครู และรำซัดเบิกโรงจะใช้ปี่พาทย์บรรเลงรับ และบรรเลงประกอบเวลารำซัดเบิกโรงชาตรี

จากการสัมภาษณ์ทางคณะในเรื่องการแสดง เพื่อแก้บนมากที่สุด ส่วนงานแสดงเพื่อเป็นการสมโภชฉลองเป็นมหรสพไม่ค่อยมี การติดต่อการแสดงนั้นถ้าหาเพื่อมารำแค่ถวายมือ จะไม่รับแสดง เพราะบ้านพักของคณะละครเดินทางออกมาไกล นอกจากจะแสดงละครอยู่แล้วตรงที่นั้นๆ แล้วมีผู้มาหารำถวายมือ จึงจะรับรำ ถวายมือให้ ซึ่งจะคิดราคา 500 บาท ต่อ 1 ยก (หรือ 1 เที่ยวเพลง) ค่าจ้างการแสดงแสดงละครแก้บนต่ำสุด 3,000 บาท ไม่เกิน 4,000 บาท ราคาที่เพิ่มขึ้นจากราคาเดิมอยู่ที่ระยะทางใกล้ไกล ซึ่งอัตราค่าจ้างที่เพิ่มจะเป็นค่าพาหนะมากกว่า

การจ่ายค่าตัวในปัจจุบันจะให้เท่าๆ กัน คือไม่ต่ำกว่า 120 บาท รถรับส่ง ถึงที่ หากตัวแสดงต้องมาเอง ทางตั้วโผต้องจ่ายค่าพาหนะเพิ่มให้ ค่าดนตรี 3 คน ราคา 600 บาท ต่อวัน ถ้าได้พิเศษจากมีคนมาจ้างรำถวายมือเพิ่ม ก็จะได้ค่าตัวเพิ่มเป็นพิเศษไป

คณะธิดา ณ บางไทร เป็นละครที่สืบเชื้อสายทางละครมาโดยตรงและมีความตั้งใจที่จะพยายามฝึกหัดตัวละครเด็กรุ่นใหม่ๆ ซึ่งส่วนมากเป็นลูกหลานเพื่อให้สืบทอดการละครพื้นบ้านนี้ต่อไป