ประเพณีทำขวัญนาค

ประเพณีท้องถิ่นจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ตำบลไผ่ลิง อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ทำขวัญนาค

ช่วงเวลาที่จัดคือ ใกล้เข้าพรรษาประมาณเดือนกรกฎาคม ความสำคัญของประเพณีการทำขวัญนาคคือ มีความเชื่อกันว่าขวัญของพ่อนาคจะไปเที่ยวที่ไกลๆ จึงจำเป็นต้องทำพิธีเรียกขวัญให้มาอยู่กับเนื้อกับตัวของพ่อนาค เป็นประเพณีที่ทำติดต่อกันมาตั้งแต่สมัยโบราณผู้ประกอบพิธีคือ หมอทำขวัญ ผู้ร่วมพิธีคือ พ่อนาค บิดา มารดา ญาติ และเพื่อนของพ่อนาค สถานที่จัดแล้วแต่เจ้าภาพจะเห็นสมควร บางทีประกอบพิธีที่บ้าน บางที่ประกอบพิธีที่วัด แต่โดยส่วนมากจะประกอบพิธีที่วัด ค่าใช่จ่ายในการประกอบพิธี หมอทำขวัญจะเรียกค่ากำนันเป็นจำนวนเงิน 6 บาท สิ่งที่ต้องใช้ในการประกอบพิธีมีดังนี้ ดอกไม้ ธูปเทียน กล้วยน้ำว้า ไข่ต้ม ขนมต้มแดงต้มขาว บายศรี เทียนขาว หรือเทียนขี้ผึ้ง ผ้าหุ้มบายศรี ขันน้ำมนต์ มะพร้าวอ่อน สำรับคาวหวาน แป้งเจิม ใบพลู แว่นเทียน ข้าว ผลไม้ ใบตองสด 3 ยอด ไม้ซีก 3 ซีก ไว้ผูกบายศรี ขั้นตอนการประกอบพิธีกรรม ขั้นตอนแรกหมอ ทำขวัญจะกล่าวทักทายและแนะนำตัว พูดกล่าวถึงเรื่องจะใช้เวลาในการทำขวัญนาคพอสมควร และบอกขั้นตอนก่อนที่จะสาธิต ต่อจากนั้นทำพิธีชุมนุมเทวดาก่อน เมื่อชุมนุมเทวดาเสร็จแล้ว จะทำการร้องรับเทวดา เสร็จแล้วจะกล่าวตั้งนะโมเคารพคุณ ต่อจากนั้นจะร้องเคารพครูเพื่อแสดงว่าเทวดาอยู่ในพิธีพร้อมแล้ว ชื่อเพลงที่จะใช้ประจำคือ เพลงครอบครัวจักรวาล (ชื่อเพลงมงคล) ต่อจากนั้นร้องเพลงเทวาประสิทธิ์เพื่อแสดงว่าทั้งพระรัตนตรัยและเทวดามาประสิทธิ์ประสาทพร เสร็จแล้วก็กล่าวปฏิสนธิ การคลอดโดยให้ขวัญยืนร้องทำนองเพลงใช้ตามความเหมาะสมของดนตรีที่รับต่อไปเป็นการร้องกล่อม สอนนาค เรียกขวัญเวียนเทียน เป็นขั้นตอนสุดท้าย

สาระของการประกอบพิธีทำขวัญนาคส่วนใหญ่จะเป็นการสอนนาคถึงบุญคุณบิดามารดาการเตรียมตัวเป็นสาวกที่ดีของพระศาสนา การประกอบพิธีทำขวัญนาค มีความเชื่อตั้งแต่ครั้งโบราณถึงสาเหตุที่ต้องจัดพิธีทำขวัญนาคขึ้น เพราะญาติของพ่อนาคที่เดินทางมาจากที่ต่างๆ ไม่สามารถกลับได้จึงต้องอยู่ในงานทั้งคืน ถ้าหากไม่มีพิธีทำขวัญนาคขึ้น มันเงียบเหงา เลยกล่อมทั้งพ่อนาคและญาติของพ่อนาคไปด้วย ในปัจจุบันนี้ยังมีการสืบทอดประเพณีการทำขวัญนาคอยู่ แต่มีสิ่งเปลี่ยนแปลงไปบ้างคือใช้เวลาในการประกอบพิธีสั้นลง มีการกล่อมเป็นเพลงลูกทุ่งบ้างเพื่อสนุกสนานแก่ผู้ร่วมประกอบพิธี