ประเพณีโกนจุก

อำเภอบางปะหัน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

พิธีโกนจุกจะเริ่มเมื่อเด็กชาย หญิง อายุประมาณ 5, 7, 9 หรือ 11 ขวบ ไม่นิยมโกนเมื่อเด็กมีอายุเป็นเลขคู่ บางคนทำพิธีเมื่ออายุ 9 ขวบ เชื่อว่าทำให้ชีวิตก้าวหน้า และทำในวันศุกร์ บางคนจะทำพิธีโกนจุกพร้อมกับโกนผมไฟไปด้วยกันเลย

ผู้ทำพิธีโกนจุก คือ พระสงฆ์ ถ้าบิดามารดาเด็กมีฐานะดีก็จะนิมนต์พระมาเจริญพระพุทธมนต์ (สวดชยันโต) และถวายภัตตาหารเช้า นิยมนิมนต์พระสงฆ์ตั้งแต่ 5 รูปขึ้นไป และจะมีมหรสพต่างๆ เช่น ลิเก ภาพยนตร์มาฉลอง แต่ถ้าพ่อแม่เด็กมีฐานะยากจนมักจะไม่โกน หรือถ้าจะโกนก็อาจไปให้พระธุดงค์ทำให้จะไม่สิ้นเปลือง พิธีโกนจุกหากพ่อแม่เด็กมีฐานะดีอาจจะมีพิธีโกนทุกคน เนื่องจากเพื่อว่าเป็นอุดมมงคล และไม่เจ็บไข้ หากบุตรไม่เจ็บไข้ได้ป่วยหรือเพราะเศรษฐกิจฐานะของพ่อแม่เด็กไม่ดีก็อาจไม่โกน อาจใช้วิธีเอายางรัดเป็นจุกแล้วตัดปลายเพียงเล็กน้อยเท่านั้น พิธีโกนจุกนี้ชาวบ้านเชื่อว่าถ้าทำเองเด็กอาจเป็นบ้าได้ ฉะนั้น ถ้าจะโกนต้องนิมนต์พระสงฆ์มาทำพิธี

วัสดุที่ใช้ในพิธีมี กรรไกร และมี 3 ด้าม ได้แก่ ด้ามเงิน ด้ามทอง และด้ามธรรมดา ใบบอนหรือใบบัวสำหรับเย็บกระทง ดอกไม้ ธูป เทียน ใบเงิน ใบทอง หอยสังข์สำหรับตักน้ำมนต์รด หญ้าแพรก (นำมาพันเป็นวงแหวนหัวพิรอด)

พิธีโกน ตอนเช้าเมื่อพระสวดชยันโต และฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ก็นำหอยสังข์ตักน้ำมนต์ที่ได้จากการสวดชยันโตรดศีรษะเด็กที่จะโกนจุก พระใช้กรรไกรขลิบผมพอเป็นพิธีต่อจากนั้นคนอื่นจะเป็นผู้ใดก็ได้ที่สามารถโกนผมอาจเป็นพ่อแม่หรือผู้ที่เคารพนับถือโกนต่อจนเอาหญ้าแพรกขมวดเป็นแหวนหัวพิรอดสวมครอบจุกไว้ สำหรับครอบครัวที่มีฐานะดีก็จะใช้ปิ่นปักผมจุกแทน ผมที่โกนออกมานั้นจะเก็บใส่กระทงที่ทำด้วยใบบัวหรือใบบอนรวมทั้งใส่ ดอกไม้ ธูป เทียน ด้วย เสร็จแล้วนำกระทงลอยน้ำไป

การโกนจุกอาจมีพิธีทำขวัญก่อนคล้ายกับการบวชนาค คือ ถือว่าขวัญของเด็กอาจจะไปเที่ยวที่ไกลๆ ต้องเรียกขวัญกลับมาเสียก่อน มีหมอทำขวัญ และก่อนที่จะทำพิธีโกนจะไม่ให้เด็กไปเที่ยวเล่น ถ้าหากจะต้องเดินทางก็จะให้ขี่คอเด็กคนอื่นไป ที่ทำเช่นนี้ก็เพื่อไม่ให้เกิดอันตรายแก่เด็กที่จะทำพิธี