ประเพณีกวนข้าวทิพย์

อำเภอบางปะหัน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ชาวบางปะหันมีพิธีกวนข้าวทิพย์ในวันพระกลางเดือน 6 แต่ถ้าปีใดมีเดือน 8 สองหน ก็จะเลื่อนมาทำกันในกลางเดือน 7 พิธีจะกระทำกันที่วัดต่างๆ ทุกวัดในอำเภอบางปะหัน

ในวันขึ้น 14 ค่ำ หรือวันโกน จะเป็นวันเตรียมงาน หรือวันสุกดิบ ชาวบ้านแทบทุกบ้านจะนำสิ่งของเท่าที่ตนมีอยู่มารวมกันไว้ที่ศาลาวัด สิ่งของที่ใช้สำหรับกวน ข้าวทิพย์ได้แก่ ข้าวตอก ข้าวเม่า ดอกไม้ นม เนย และผลไม้ทุกชนิด เช่น ขนุน ทุเรียน มะม่วง สับปะรด มะพร้าว เป็นต้น

สถานที่ประกอบพิธี จัดทำเป็นโรงพิธีอยู่ภายในวัด ซึ่งในโรงพิธีจะต้องมีกระทะอย่างน้อย 3 ใบ และมีด้ายสายสิญจน์วงรอบ เมื่อเริ่มพิธีพระสงฆ์จะเจริญพระพุทธมนต์ จากนั้นจะมีการแห่รอบโรงพิธี 3 รอบ เวียนเป็นทักษิณาวรรต ในขบวนแห่จะนำขบวนด้วยสาวพรหมจารี 4 คน และเทพบุตรอีก 4 คน ทุกคนนุ่งขาว ห่มขาว เมื่อแห่เสร็จเรียบร้อยก็จะทำพิธีกวนโดยเทพบุตรและเทพธิดาทั้ง 8 นี้ จะต้องเป็นผู้ทำพิธีกวนทั้ง 3 กระทำก่อน จากนั้นผู้อื่นก็จะกวนต่อจนเสร็จ เมื่อกวนได้ที่แล้วจะปั้นเป็นก้อนนำไปถวายพระองค์ละ 49 ก้อนข้าวที่ปั้นเรียบร้อยแล้วนี้เรียกว่า “ข้าวมธุปายาส” ชึ่งถือว่าเป็นข้าวทิพย์ ส่วนที่เหลือจากการถวายพระก็จะแจกจ่ายไปยังบรรดาชาวบ้านที่มาร่วมงานโดยทั่วกัน นอกจากนี้ก็อาจนำไปถวายพระที่วัดอื่นก็ได้ ทั้งนี้เพราะบางวัดก็ไม่มีพิธีกวนข้าวทิพย์

ความเชื่อของชาวบ้านเกี่ยวกับข้าวทิพย์ ชาวบ้านเชื่อว่าข้าวทิพย์เป็น ข้าวพิเศษ (วิเศษ) เป็นของขลัง แมลงวันหรือมดไม่ไต่ตอม ชาวบ้านให้ความสำคัญกับข้าวทิพย์มากเพราะคติเชื่อว่าเป็นอาหารที่พระพุทธองค์ได้ฉันเป็นครั้งสุดท้ายก่อนที่จะตรัสรู้ จึงต้องทำกันเป็นประเพณีเพื่อระลึกถึงพระพุทธองค์ และเพื่อถวายแก่พระสงฆ์สาวกของพระพุทธองค์ด้วย