ประเพณีลอยกระทง

พิธีลอยกระทงนี้มีมาแต่โบราณกาลเเล้ว ครั้งเมื่อนางนพมาศหรือท้าวศรี- จุฬาลักษณ์พระสนมเอกของสมเด็จพระร่วงเจ้าได้เป็นผู้คิดกระทงรูปดอกบัว และรูป อื่นๆ เป็นคนแรก เพื่อถวายแด่พระร่วงเจ้าทรงลอยน้ำเมื่อเสด็จประพาสลำน้ำ คืนกลางเดือน 12 พร้อมกันนั้นก็ได้แต่งลำนำสำหรับขับร้องถวายด้วย สมเด็จ พระร่วงเจ้าตรัสชมเชยนางนพมาศที่ประดิษฐ์กระทงได้สวยงามและรับสั่งให้ถือเป็นประเพณีตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ตลอดจนสมัยกรุงศรีอยุธยาและสมัยรัตนโกสินทร์

ในสมัยรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 ทรงโปรดให้มีการลอยกระทงเป็นการหลวงและเป็นการราษฎร์ เป็นการหลวงนั้นเรียกว่า การลอยพระประทีป โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับเป็นประธาน ณ เรือพระที่นั่งซึ่งจอดอยู่ที่ ท่าราชวรดิษฐ์ ทั้งสามวันซึ่งเป็นงานที่ใหญ่โตมาก และยังมีเรือพระราชพิธีต่างๆ เข้าร่วมด้วย เป็นเรือศรี เรือไชย และเรือรูปสัตว์ต่างๆ

การเสด็จลอยพระประทีปนั้น จะเริ่มด้วยเมื่อเสด็จถึงเกยท่าราชวรดิษฐ์ เจ้าหน้าที่จะชักโคมขึ้นที่เสาใกล้ๆ เกยนั้นทันทีเพื่อเป็นสัญญาณ เครื่องประโคมต่างๆ ก็ประโคมขึ้นพร้อมกันแล้วเสด็จประทับเรือบัลลังก์ การจุดเทียนในเรือกระทงนั้น ทรงมอบหน้าที่ให้เจ้าหน้าที่ฝ่ายในเป็นผู้จุด เมื่อได้เวลาทรงจุดดอกไม้ไฟในเรือที่ประทับเป็นสัญญาณ พวกเรือดอกไม้ไฟต่างๆ ก็จุดขึ้นพร้อมกัน ต่อมาก็มีการจุดดอกไม้ธูปเทียนในเรือกระทงหยวกและกระทงกระดาษที่พระราชทานจ่ายแจกให้ในหมู่ฝ่ายใน และ พระเจ้าลูกเธอ แล้วปล่อยให้ลอยไปตามกระแสน้ำ ต่อจากนั้นก็จะจุดดอกไม้ไฟหลากชนิดปล่อยตามน้ำจนกว่าจะเสด็จขึ้น

จนถึงรัชกาลที่ 5 ทรงตัดพิธีต่างๆ ออกคงเหลือแต่เรือพระที่นั่งอนันตนาคราชและเรือไชย แต่เป็นกระทงใหญ่เพียง 2 ลำเท่านั้น ทั้งได้เปลี่ยนแปลงการตกแต่งให้เป็นพิธีบูชาพระพุทธเจ้า คือ ได้เชิญพระพุทธสิหิงค์น้อย มาประดิษฐานบนบุษบกกลาง ลำน้ำ เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช ส่วนบนเรือไชยตั้งพานพุ่มบูชา ตอนพลบค่ำจะจุดเทียนภายในเรือกระทงทั้งสองแล้วพายร้องเห่ล่องไปตามลำน้ำร่วมกับเรือพระที่นั่ง 2 ลำ ราชพิธีนี้มาถึงรัชกาลที่ 5 ได้เปลี่ยนเรือไชยมาเป็นเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์แทน และนำพระพุทธรูปไชยวัฒน์ในแผ่นดินมาประดิษฐานในเรือพระที่นั่งอนันตนาคราชแทน พระพุทธสิหิงส์น้อย

สำหรับการลอยกระทงแบบชาวบ้านนั้น จัดรูปกระทงต่าง ๆ ตามแต่จะประดิษฐ์ขึ้น เช่นรูปหงส์ รูปบัวบาน รูปภูเขา รูปเจดีย์ เป็นต้น และมีธูปเทียนปักจุดเป็นพุทธบูชาตามลำน้ำลำคลองเป็นที่สนุกสนาน ท่ามกลางแสงเดือนอันแจ่มจรัสของ วันเพ็ญเดือนสิบสอง

พิธีลอยกระทงจัดขึ้นเพื่ออะไร กล่าวตามคติทางพุทธศาสนาตอบได้ว่า ลอยกระทงเพื่อสักการะรอยพระพุทธบาท ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทาในอินเดีย