ประเพณีทำขวัญแม่โพสพ

เมื่อข้าวกำลังตั้งท้องตั้งรวงเริ่มจะออกปลีมีใบเลี้ยงยอดสั้น ลำต้นป่องกลางที่กาบบางๆ ที่หุ้มห่อไว้ เรียกกันว่า ข้าวอุ้มท้อง ชาวนาทางจังหวัดอยุธยาเรียกว่าข้าวกล้าหางปลาทู ตอนนี้มีพิธีทำขวัญแม่โพสพทางจังหวัดอยุธยา เลือกเอาเฉพาะวันศุกร์เป็นวันทำขวัญ เห็นจะถือเคล็ดเอาเสียงของวันนั้นว่าสุขหรือสุกได้ทั้งสองอย่าง ใช้ผู้หญิง ทำพิธีรับขวัญ และเลือกเอาเวลาทำพิธีในตอนบ่ายราว 15 ถึง 17 นาฬิกา ได้แก่ ไพล ขมิ้น แป้งหอม น้ำมันหอม หวี ด้าย หมาก 1 คำ น้ำมนต์นำมาจากวัดในวันออกพรรษา ส้ม กล้วย อ้อยควั่น ใส่ชะลอมเล็ก ๆ ไปที่นา แต่งตัวให้กับแม่โพสพทาด้วยไพล ขมิ้นแป้งหอม น้ำมันหอม ประพรมด้วยน้ำมนต์เพื่อความเป็นสิริมงคล ใช้หวีทำท่าหวี ต้นข้าวพอเป็นพิธี สังเวยด้วย ส้ม กล้วย หมาก 1 คำ ผลไม้ที่นำไปจะเป็นอะไรก็ได้ แต่อย่าขาดส้ม เชื่อว่าตอนแม่โพสพกำลังตั้งท้องคงอยากจะกินเปรี้ยว ต่อจากนั้นผู้ทำพิธีจะกล่าวกับแม่โพสพว่า ช่วงเวลานี้แม่โพสพกำลังตั้งท้อง จึงได้นำเครื่องกระยาบวชมาสังเวย มาแต่งตั้งให้ ขอให้แม่โพสพมีแต่ความสุขสมบูรณ์ เจริญงอกงาม คลอดง่ายคลอดดาย ขออย่าให้มีอันตรายใดๆ มารบกวน เมื่อเสร็จพิธีจะทำเครื่องหมาย บางที่จะปักเฉลวรูปสี่เหลี่ยม บอกให้รู้ทั่วกันว่า ต้นข้าวในนาตอนนี้กำลังตั้งท้อง อย่าปล่อย วัวควายเดินมาเหยียบย่ำข้าวในนาจะเสียหาย ส่วนหนึ่งจะเป็นความเชื่อว่า “เฉลว” เป็นเครื่องป้องกันไม่ให้มีผีหรือกันสัตวไม่ให้เข้าไปทำให้ข้าวเสียหาย การทำพิธีรับ ขวัญข้าวจะทำกันทุกที่ทุกถิ่นที่ปลูกข้าว แต่การทำพิธีก็จะแตกต่างกันไปตามที่บรรพบุรุษของครอบครัวในแต่ละท้องถิ่นทำสืบต่อกันมา แต่ก็มีจุดมุ่งหมายเดียวกัน ก็คือ เพื่อความเป็นมงคลที่ทำให้ไร่นาได้ผลสมบูรณ์

เมื่อข้าวในนาแตกรวงจนเป็นเมล็ดข้าวแก่ได้ที่ ซึ่งตกในระหว่างเดือน 12 กับเดือนอ้ายข้างขึ้น ก็ลงมือเก็บเกี่ยวระหว่างเดือนอ้ายกับเดือนยี่ หรือล่าไปถึงเดือน 3 ข้างขึ้นก็มี เกี่ยวข้าวในนาอันที่แรกนาก่อน เกี่ยวกันเอาไว้เป็นส่วนๆ เพื่อได้เป็น ข้าวปลูก หรือข้าวทำพันธุ์ต่อไปแล้วจึงลงมือเกี่ยวข้าวในอันนาอื่นๆ ก่อนเกี่ยว เขานาบต้นข้าวเสียก่อนเพื่อเกี่ยวได้สะดวก คือเอาไม้ราวมีคนจับตอนกลางเดินไป ในอันนา ซึ่งขณะที่ดินแห้งแล้วแต่ยังหมาดๆ อยู่ เอาไม้นาบต้นข้าวทั้งซ้ายขวาให้ ล้มราบเป็นระนาวไปตามกันเพื่อเกี่ยวได้ง่าย ถ้าไม่ทำอย่างนี้ปล่อยให้ต้นข้าวล้มเอง เวลาเกี่ยวจะเกี่ยวยาก การนาบนั้นนาบไปตามทิศทางหลบแสงอาทิตย์ในตอนเกี่ยวข้าว เป็นต้นว่า ตอนไหนต้องการเกี่ยวเวลาเช้า ต้องนาบข้าวให้ล้มไปทางทิศตะวันตก ถ้าเกี่ยวตอนบ่ายต้องนาบข้าวให้ล้มไปทางตะวันออก