ศิลปะการสานพัด

พัดสาน เป็นของใช้สำหรับโบกเตาไฟของคนไทยในสมัยก่อน หรือใช้สำหรับโบกพัดร่างกายให้หายคลายจากความร้อนได้ สามารถที่จะนำติดตัวไปไหนมาไหนได้อย่างสะดวก วัสดุที่ใช้สานเป็นผลผลิตจากพืชพรรณธรรมชาติในท้องถิ่นคือ ไม้ไผ่

การสานพัค ผู้สานนิยมสานเป็นรูปลักษณะต่าง ๆ มุ่งเน้นประโยชน์การใช้งาน มีการปรับปรุงพัฒนารูปแบบให้มีความสวยงามประณีต เช่น พัดสานห้าเหลี่ยมเหมาะสำหรับโพกพัดเตาไฟ พัดยกลายดอกสานเป็นลวดลายต่าง ๆ พัดละเอียด รูปใบโพธิ์หรือรูปหัวใจ และรูปตาลปัตร

พัดสานบ้านแพรกเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านอันทรงคุณค่าที่เกิดจาก ภูมิปัญญาชาวบ้านอำเภอบ้านแพรก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ชาวอำเภอบ้านแพรกริเริ่มการ สานพัดมาเป็นเวลานับ 40 ปี มีการประยุกต์ปรับปรุงรูปแบบตลอดเวลา การสานพัดเป็นอาชีพเสริมทำรายได้ดีภายในครัวเรือน ชาวบ้านจะสานพัดในช่วงว่างเว้นจากการทำนา เป็นสินค้าพื้นเมืองที่สำคัญอย่างหนึ่งของชาวอำเภอบ้านแพรก พัดสานจึงกลายมาเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีชื่อเสียง และได้รับการยกย่องให้เป็นเอกลักษณ์ของอำเภอ บ้านแพรก ดังปรากฏในคำขวัญที่ว่า

“ หลวงพ่อเขียว หลวงพ่อขาว หลวงพ่อเภาคู่บ้าน พัดสานคู่เมือง พิพิธภัณฑ์ ลือเลื่อง รุ่งเรืองเกษตรกรรม เลิศล้ำหัตถศิลป์ ดินแดนถิ่นลิเก บ้านเกิดของหอมหวล นาคศิริ ราชาลิเกแห่งเมืองไทย ”

วัสดุที่ใช้

1. ไม้ไผ่สีสุก 14. จักรเย็บพัด

2. มีดจักตอก 15. ด้าย

3. สีย้อมผ้า 16. น้ำมันสน

4. กระทะ 17. เกลือ

5. เตาถ่าน 18. สารส้ม

6. แบบพิมพ์รูปพัด 19. ฟืน

7. ดินสอ 20. ไม้ขีดไฟ

8. กรรไกร 21. กะละมัง

9. กิ๊บติดผมสีดำ 22. แปรงทาสี

10. เป็กตอกเย็บพัด 23. ถ้วย

11. ค้อน 24. ผ้าตาดทอง

12. เลื่อย 25. ผ้าลูกไม้

13. สว่านเจาะด้ามพัด 26. ผ้าดิบ

วิธีการทำพัดสาน

การคัดเลือกไม้ ขั้นตอนแรกคือการเลือกไม้ไผ่ที่จะนำมาสานพัด ไม้ไผ่ที่นิยมนำมาจักตอกสานพัดคือ ไผ่สีสุก การคัดเลือกไม้จะต้องเป็นไม้ไม่อ่อนหรือแก่เกินไป เรียกว่า “ ไม้มันปลากด ” เนื้อไม้จะขาวเป็นมัน เมื่อนำไปย้อมสี สีจะเป็นเงาสดใส ไม้ที่ไม่นิยมนำมาสานพัดคือ ไม้อ่อน เพราะไม้อ่อนมอดจะกิน เมื่อเเห้งเส้นตอกจะแตกเพราะเนื้อไม้หดตัว สำหรับไม้แก่ สีของเนื้อไม้จะเป็นสีน้ำตาล เมื่อย้อมสีสีจะไม่สดใส และเนื้อไม้ที่แก่จะกรอบแตกหักง่าย ไม้ที่เป็นตามดเนื้อไม้จะดำ ผู้สานจะคัดเลือกไม้ที่มี ลำสมบูรณ์ปล้องยาว ปลายลำหรือยอดไม่ด้วนเพราะไม้ที่ยอคหรือปลายลำด้วนเนื้อไม้ จะหยาบไม่สมบูรณ์

การจัดตอก นำไม้ที่คัดเลือกได้มาตัดเป็นท่อนด้วยเลื่อยคมละเอียด ถ้าเป็น พัดเล็กใช้ปล้องยาวประมาณ 20 – 30 เซนติเมตร และพัดใหญ่ใช้ปล้องยาวประมาณ 30 – 50 เซนติเมตร นำมาจักตอกเอาข้อไม้ออกให้หมด การจักตอกทำพัดละเอียด เส้นตอกจะต้องมีขนาดเล็ก เป็นพิเศษมีความกว้างประมาณ 3 - 4 มิลลิเมตร ถ้าเป็นพัดธรรมดาหรือพัดหยาบขนาดเส้นตอกจะใหญ่ การจักตอกจะต้องนำผิวและขี้ไม้ออกให้หมด ลอกตอกด้วยมีดตอก ลักษณะพิเศษของมีดตอกเป็นมีดที่มีส่วนปลายแหลมคม ด้ามยาว เวลาจักตอก ผู้จักจะให้ด้ามมีดแนบลำตัว เพื่อบังคับให้เส้นตอกมีความบางเสมอกันตลอดทั้งเส้น การจักตอกนิยมจักครั้งละมาก ๆ นำตอกที่จักไปผึ่งลมหรือแดดให้แห้งก่อนนำไปย้อมสี

การย้อมสี การย้อมสีต้องย้อมลงในภาชนะที่เตรียมไว้ และย้อมครั้งละ มาก ๆ เป็นการประหยัดสี สลับสีตามต้องการ วิธิการย้อมต้องย้อมลงในน้ำเดือด จุ่มเส้นตอกให้ทั่วตลอดทั้งเส้น เมื่อย้อมแล้วนำเส้นตอกที่ย้อมไปล้างลงในน้ำเย็น เป็นการล้างสีที่ไม่ติดเนื้อไม้ออกก่อน จะเหลือเฉพาะสีที่ติดเนื้อไม้เท่านั้น นำไปผึ่งลมหรือแดดให้แห้งก่อนนำไปสานพัด

การสานพัด การสานพัดนิยมสานเป็นลวดลายต่าง ๆ ลายที่เป็นลายพื้นฐานของการสานพัดคือลายสองและลายสาม การสานพัดผู้สานจะใช้ความชำนาญและความสามารถพิเศษให้การสานยกดอกลวดลายปรับปรุงรูปแบบประยุกต์ลวดลายให้มีความสวยงามประณีต ไม่ใช่เฉพาะลายพื้นฐานเท่านั้น เพื่อสานยกดอกเป็นลาย เครือวัลย์ ลายดอกพิกุล ลายดอกเก้า ลายดอกจันทน์ ลายตาหมากรุก เป็นต้น

ลักษณะเด่นของพัดสานบ้านแพรก คือ การประยุกต์รูปแบบให้มีความสวยงามประณีต เช่น สานเป็นตัวหนังสือภาษาไทย ภาษาอังกฤษ สานเป็นรูปลาย 12 ราศี รูปเจดีย์ 3 องค์ วัดพระศรีสรรเพชญ์ รูปพระเจ้าอู่ทอง รูปนกคู่ สานประยุกต์ลวดลาย รูปเเบบตามโอกาสและสถานที่ที่ต้องการ

การตัดแบบพัดสาน เมื่อสานเป็นแผงตามต้องการ จะนำแบบหรือแม่พิมพ์ที่สร้างไว้เป็นรูปใบโพธิ์ วางทาบลงบนแผงพัดที่สานไว้ ใช้ดินสอช่างไม้ขีดตามรอยขอบของเเม่พิมพ์ใช้กรรไกรชนิดตัดสังกะสีตัดตามรอยดินสอที่ขีดไว้

การเย็บพัดสาน นำพัดสานที่ตัดตามแบบพิมพ์มาเย็บขอบพัดด้วยดิ้นเงิน ดิ้นทอง หรือลูกไม้สีต่าง ๆ เพื่อเพิ่มความสวยงามให้กับพัดสาน การเย็บในสมัยก่อนใช้เย็บด้วยด้าย สมัยปัจจุบันนิยมใช้จักรเย็บผ้าเย็บเพราะสะดวกและรวดเร็วกว่าการเย็บด้วยมือ

การใส่ด้ามพัดสาน นำด้ามพัดที่เหลาแล้วมาเจาะด้วยสว่านมือจำนวน 2 รู นำตัวใบพัดมาประกอบด้าม โดยใช้ตะปูหัวกลมตอกลงตามรูที่เจาะไว้แล้วพับปลายตะปูทั้งสอง ยึดติดให้แน่น เพื่อให้พัดสานมีความคงทนและสวยงาม ใช้น้ำมันชักเงา ทาเคลือบพัดทั้งด้านหน้าและด้านหลังของตัวพัดก็จะได้พัดสานที่มีความสวยงามตามต้องการ

ตัวอย่างพัดสานและราคา

- พัดสานตัวหนังสือ ขนาด 4.5 นิ้ว ราคา 10 บาท

- พัดสานตัวหนังสือ ขนาด 7 นิ้ว ราคา 20 บาท

- พัดสานตัวหนังสือ ขนาด 9 นิ้ว ราคา 25 บาท

- พัดสานตัวหนังสือ ขนาด 11 นิ้ว ราคา 30 บาท

- พัดสานแบบหยาบ ขนาด 9.5 นิ้ว ราคา 5 บาท

- พัดสานแบบละเอียด ขนาด 4.5 นิ้ว ราคา 10 บาท

ปัญูหา / อุปสรรค

- ตลาดไม่แน่นอน ส่วนใหญ่จะทำตามที่ลูกค้าสั่งเข้ามา ลูกค้าส่วนใหญ่จะนำไปเป็นของที่ระลึกของชำร่วยงานต่าง ๆ

อาจารย์ประสาน เสถียรพันธุ์

โรงเรียนบ้านแพรกประชาสรรค์ ตำบลสำพะเนียง อำเภอบ้านแพรก

จังหวัดพระนครศรีอยุธยา รหัสไปรษณีย์ 13240 เบอร์โทร . 0-3538-6120