หัตถกรรมมีดอรัญญิก

เมื่อเอ่ยถึงมีดพื้นบ้านชั้นดี ตีด้วยเหล็กเนื้อเหนียว แกร่ง ทั้งคมกริบเหมาะแก่การใช้สอยหลายรูปแบบ หลายคนคงจะนึกถึง “ มีดอรัญญิก ” ที่ซื้อมาจากหมู่บ้านชื่อเดียวกันนี้ในเขตอำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยาแต่น้อยคนจะทราบว่า แท้ที่จริงแล้วบ้านอรัญญิกหาได้เป็นแหล่งผลิตมีดอรัญญิกไม่ หากแต่เป็นที่ตั้งร้านตลาด และ โรงบ่อนการพนันที่คนในละแวกใกล้เคียงมาเที่ยวหาความสำราญ และจับจ่ายซื้อหาสินค้านานาชนิดมาแต่ก่อน หนึ่งในสินค้าขึ้นชื่อคือมีดที่ชาวบ้านไผ่หนองและบ้าน ต้นโพธิ์ อำเภอนครหลวง ซึ่งตั้งอยู่ทางใต้ลงไปตามลำน้ำป่าสักราว ๒ กิโลเมตร เป็นผู้ผลิตและนำมาขาย ด้วยความที่มีดเหล่านั้นคมกริบใช้ทน ผู้ซื้อจึงได้ร่ำลือกันต่อ ๆ ไปถึงคุณภาพของมีดที่ซื้อจากตลาดอรัญญิกซึ่งเรียกกันติดปากว่า “ มีดอรัญญิก ”

นอกจากจะนำมีดไปขายที่บ่อนอรัญญิกแล้ว เมื่อถึงเทศกาลนมัสการ พระพุทธบาท สระบุรี ราวเดือน 3 ถึงเดือน 4 ซึ่งมีผู้คนจากจังหวัดต่าง ๆ เดินทางไปแสวงบุญเป็นจำนวนมาก บรรดาช่างตีมีดจะรวบรวมมีดที่ตนตีได้ไปขายในงานที่ พระพุทธบาทเป็นประจำทุกปี พวกที่ไม่ได้ไปก็ปลูกโรงตีเหล็กขายมีดกันตามริม แม่น้ำป่าสัก ซึ่งเป็นทางผ่านของผู้ที่จะไปนมัสการพระพุทธบาทกิตติศัพท์ของ มีดอรัญญิก จึงระบือไปไกลขนาดที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ยังได้เสด็จไปทอดพระเนตรการตีมีดของช่างในหมู่บ้านทั้งสองดังที่หลายครั้งหลายคราด้วยกัน แม้บ่อนการพนันที่บ้านอรัญญิกจะถูกปิดไปในสมัยรัชกาลที่ 5 ทำให้ตลาดที่นั่นซบเซามาก แต่ชาวบ้านไผ่หนองและบ้านต้นโพธิ์ก็ยังคงตี “ มีดอรัญญิก ” สืบมาจนทุกวันนี้

ตามประวัติบรรพบุรุษของชาวบ้านทั้งสองแห่งนี้เป็นชาวลาวจากเวียงจันทร์ที่อพยพเข้ามาหาแหล่งทำกินตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 ส่วนใหญ่เป็นช่างตีเหล็ก เมื่อเดินทางมาพบทำเลที่เหมาะสมมีหนองน้ำ และแม่น้ำป่าสักไหลผ่านมีป่าไผ่ อันเป็นวัสดุสำคัญในการทำมีดถือเป็นเชื้อเพลิงที่ให้ความร้อนสูงใช้ในการตีเหล็กและยังใช้ทำด้ามพะเนิน ( ค้อนขนาดใหญ่ใช้ตีเหล็ก ) ด้ามมีด ได้เป็นอย่างดีด้วย จึงได้ตั้งหลักปักฐาน และยึดอาชีพตีเหล็กหาเลี้ยงชีพมานับกระนั้นมา

ในอดีต ช่างตีเหล็กมีความสำคัญต่อชุมชน เกษตรกรเป็นอย่างยิ่งนอกเหนือจากการตีมีดชนิดต่างๆ อาทิ มีดขนาดเล็กที่ใช้ในครัวเรือน ดาบและพร้าแล้ว ชาวบ้านไผ่หนองและบ้านต้นโพธิ์เคยรับทำจอบ เสียม ผาล ( เหล็กสำหรับสวมหัวหมูของไถ ) และใบเคียวเกี่ยวข้าว ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในการทำไร่ไถ่นา ทุกปีก่อนฤดูกาลทำนา จึงมีชาวบ้านจากหมู่บ้านต่างๆ ในละแวกใกล้เคียงมาเลือกซื้อเครื่องมือของตน หรือเครื่องมือของตนมาซ่อมแซมที่หมู่บ้านทั้งสองนี้เป็นประจำ

ปัจจุบัน ทั้งสองหมู่บ้านยังคงตีเหล็กเป็นอาชีพหลักโดยตีมีดเสียเป็นส่วนใหญ่เพราะชาวนาต่างหันไปใช้รถไถ และรถเกี่ยวข้าวแทนเครื่องมือแบบดั้งเดิมกันแทบทั้งสิ้น

มีดอรัญญิก ทำที่หมู่บ้านต้นโพธิ์ และบ้านไผ่หนอง ตำบลท่าช้าง อำเภอ นครหลวง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา แต่มีดที่ทำออกจำหน่ายกลับมีชื่อว่า มีดอรัญญิก ซึ่งมันชื่อหมู่บ้าน อีกแห่งที่ไม่มีการทำมีดเลย เนื่องจากในสมัยก่อนชาวบ้านต้นโพธิ์และชาวบ้านไผ่หนอง นำมันไปขายที่โรงบ่อนอรัญญิก คนที่ซื้อไปใช้จึงเรียกว่า มีดอรัญญิก

วัสดุที่ใช้ทำมีด ประกอบด้วย ตัวมีด ทำด้วยเหล็กแข็งและเหนียว ซึ่งแบ่งเป็น 4 ชนิด คือ

- เหล็กเส้น หรือที่ชาวบ้านเรียกว่าเหล็กตราม้า ใช้ทำมีดขอ มีดดาบ มีดเสียม มีดกะเทาะบัว มีดโต้

- เหล็กวง เป็นเหล็กชนิดยาว เหมาะแก่การทำมีดที่มีเส้นบางและความหนาสม่ำเสมอตลอดเล่ม เช่น มีดหมู มีดโต๊ะ มีดพับ

- เหล็กขาว หรือเหล็ก Stainless ใช้ทำมีดโต๊ะ มีดบาง และมีดคว้านผลไม้

- เหล็กแหนบรถยนต์และเศษเหล็ก การนำเหล็กเหล่านี้ไปใช้คิดแปลงเป็นมีดนั้นขึ้นอยู่กับลักษณะมีดและขนาดของเหล็ก เช่น มีดกะเทาะบัว และมีดอีโต้ ที่มีความหนามาก ก็ต้องใช้เหล็กแหนบชนิดหนามาตัดแต่งขึ้นเป็นรูป ส่วนเศษเหล็ก ถูกนำมาใช้ เฉพาะผู้ผลิตที่ไม่คำนึงถึงคุณภาพ

ปลอกมีด ทำจากวัสดุ 2 ชนิด คือ เหล็กแป๊บดำ เส้นผ่าศูนย์กลาง “ 1” ยางท่อนละ 6 เมตร และเศษเหล็กที่เหลือจากการตัดเหล็กวงด้าม มีด้ามไม้ สำหรับมีดอีโต้ หรือเสียมดายหญ้า นิยมใช้ไม้เนื้อแข็งส่วนใหญ่เป็นไม้ประดู่

ด้ามอลูมิเนียม นิยมทำเฉพาะมีดโต๊ะ มีดบาง และมีดหมูเท่านั้น

ด้ามไม้ไผ่ นิยมใช้ไผ่ป่าเพราะข้างในตัน

ด้ามเขา ใช้เขาควาย ใช้ทำมีดขนาดเล็ก

อุปกรณ์นอกจากนี้ยังมีถ่าน นิยมใช้ถ่านไม้ไผ่หรือไม้รวกเพราะร้อนเร็วและ ไม่ประทุ ทองเหลืองใช้ทำคอมีด หมุดลวดสังกะสีใช้ตอกยึดคอทองเหลือง หรือ ห้ามเข้ากับตัวกั่นมีด กาวแผ่น กากเพชรใช้ สำหรับทาลูกขัด น้ำมันมะพร้าว สำหรับ ทามีดกันสนิม แชคแลคหรือแลคเกอร์สำหรับทาด้ามไว้ กระดาษทรายและเกลือ

วิธีการทำมีด มีขั้นตอนดังนี้

ขั้นที่ ๑ นำเหล็กที่จะมาทำมีดตัดให้เป็นท่อนให้ได้ขนาดความต้องการ

ขั้นที่ ๒ นำท่อนเหล็กเข้าเตาแล้วใช้สูบลมเป่าถ่าน จนเหล็กแดงสุกตามต้องการ

ขั้นที่ ๓ นำเหล็กที่เผาจนแดงสุกดีแล้ว วางบนทั่งแล้วตีด้วยพะเนินเหล็กขนาดใหญ่

ซึ่งต้องใช้แรงงานคน ๓ คน เหวี่ยงพะเนินเหล็กคนละลูกตีโดยเร็วขณะที่

เหล็กยังร้อนอยู่เมื่อเหล็กเย็นเอาเข้าเตาเผาจนร้อนแดง แล้วเอาขึ้นมาตีอีก

ทำอย่างนี้ประมาณ ๓ หนจึงได้หุ่นมีดที่ต้องการ งานขั้นนี้เรียกว่า ตีหุ่น

ขั้นที่ ๔ นำหุ่นมีดเข้าเผาในเตาให้ร้อนแดงอีกครั้ง แล้วนำมาวางบนทั่งใช้ค้อนทุบ

ให้เนื้อเหล็กเรียบ ภาษาช่างทำมีดเรียกว่า “ ซ้ำ ”

ขั้นที่ ๕ นำหุ่นมีดที่ทำเรียบร้อยแล้วมา “ ไห่ ” หรือ “ รำเรียบ ” คือ การใช้ค้อนทุบ

ตัวมีดให้เนื้อเหล็กแน่นและเรียบยิ่งขึ้น

ขั้นที่ ๖ นำตัวมีดที่ “ ไห่ ” แล้วมาแต่งเข้ารูป

ขั้นที่ ๗ นำตัวมีดที่เข้ารูปเรียบร้อยแล้วมา “ พาน ” คือ การใช้ตะไบหรือหินไฟ

แต่งคมมีดให้คม

ขั้นที่ ๘ น้ำมันที่ “ พาน ” แล้วไป “ ขูดขาว ” คือใช้เหล็กกล้าคมขูดให้เรียบร้อยและ

หมดสนิม

ขั้นที่ ๙ ใช้โคลนผสมกับเกลือป่นทาส่วนที่เป็นคมมีดไว้ กรรมวิธีเป็นเทคนิคพิเศษ

ที่จะทำให้มีดมีความคงทน แล้วนำเข้าเตาเผาอีกครั้งด้วยเวลาและความร้อน

ตามความชำนาญของแต่ละคน เมื่อเผาได้ที่แล้วนำออกมา “ ชุบ ” ลงในน้ำ

ทันที กรรมวิธีการชุบมีดมีความสำคัญต่อคุณภาพของมีดมาก มีดที่ชุบด้วย

ช่างที่มีความชำนาญจริงๆ จะมีความคมทนทาน ไม่บิ่นหรือย่นยู่ง่าย

ขั้นที่ ๑๐ การเข้าด้ามมีดให้สวยงาม และเหมาะสมกับชนิดและขนาดของมีด

แล้วนำไปลับกับหินละเอียดให้คมจนได้ที่ เป็นอันเสร็จกรรมวิธีการทำมีด

ปัจจุบันมีการพัฒนาใช้กำลังไฟฟ้ามาแทนแรงคนในการสูบลมเป่าถ่าน โดย

ชาวบ้านประดิษฐ์เครื่องมือเองไม่มีใครทำขาย

พิธีไหว้ครูบูชาเตา

เป็น “ พิธีไหว้ครู ” ช่างตีมีดตีดาบ ของชาวบ้านต้นโพธิ์ บ้านไผ่หนอง และบ้านสาไล ตำบลท่าช้าง อำเภอนครหลวง ซึ่งมีอาชีพในการตีมีดเป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่า “ มีดอรัญญิก ”

บรรพชนของชาวบ้านไผ่หนองและบ้านต้นโพธิ์ ตำบลท่าช้าง อำเภอนครหลวงนั้นเป็นชาวเวียงจันทน์ เข้ามาตั้งรกรากอยู่ตั้งแต่สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีอาชีพในการตีทองและตีเหล็ก แต่ต่อมาเลิกการตีทองจึงเหลือแต่การตีเหล็กเพียงอย่างเดียว เหล็กที่ ตีนี้ส่วนใหญ่ทำเป็นมีด ดาบ และอาวุธ ตลอดจนเครื่องใช้อื่น ๆ ซึ่งมีคุณภาพดีมากเมื่อทำเสร็จแล้วก็นำมาขายที่หมู่บ้านอรัญญิก ตำบลปากท่า อำเภอท่าเรือ จึงเรียกว่า “ มีดอรัญญิก ” สิ่งที่ชาวตำบลท่าช้างทุกคนยังคงถือสืบต่อกันมาตามขนบประเพณีเดิมคือการ “ ไหว้ครูบูชาเตา ” ซึ่งทุกบ้านจะจัดบูชาในวันพฤหัสบดีช่วงเช้าตรู่ของวันขึ้น 7 ค่ำ 9 ค่ำ ฯลฯ เดือน 5 ( ประมาณเมษายน - พฤษภาคม ) ตามแต่ความสะดวก เพื่อระลึกถึงพระคุณครูบาอาจารย์ และเพื่อความเป็นสิริมงคลของตน ทั้งยังเป็นการปัดเป่า อุปัทวเหตุต่าง ๆ ในการตีเหล็กอีกด้วย พอได้เวลา ผู้ทำพิธีไหว้ครูก็จะกล่าวบทชุมนุมเทวดาไหว้พระรัตนตรัย จากนั้นก็จะกล่าวบทอัญเชิญครูบาอาจารย์ทั้งหลาย อันได้แก่ พระอิศวร พระนารายณ์ พระพรหม พระวิษณุกรรม พระมาตุลี พระพาย พระคงคา พระฤๅษี 8 องค์ ฯลฯ ตลอดจนบูรพาจารย์ทั้งครูไทย ครูลาว ครูมอญ ครูจีน ที่ได้ประสิทธิ์ประสาทวิชาตีเหล็กให้แก่ตน มารับเครื่องบูชาสังเวย และประสาทพร แก่ผู้เข้าร่วมพิธีให้ประสบแต่ความสุขความความเจริญ แล้วปิดทองเครื่องมือทุกชิ้น ทำน้ำมนต์ธรณีสารประพรมเครื่องมือและผู้เข้าร่วมพิธี

ผลิตภัณฑ์มีดอรัญญิก

ดาบน้ำพี้ขนาดใหญ่

มีดยาว 90 เซนติเมตร ดาบโบราณ

ดาบน้ำพี้ขนาดกลาง

มีดยาว 70 เซนติเมตร ดาบโบราณ

มีดตัดหวายพร้อมแท่นมุก

ใช้ในพิธีตัดหวายลูกนิมิต มีขนาด 9 นิ้ว

พระขรรค์พร้อมแท่นมุก

เป็นมีดหมอสำหรับทำพิธีไล่ผี ขนาด 7 นิ้ว

มีดซามูไรรมดำด้ามเชือก

มีดแรมโบ้ด้ามเชือก